Actief pluralisme
- “In de ban van morele verontwaardiging,afgunst en ressentiment.”
- Pluralisme, publieke rede en redelijke burgers. Rawls en Scheffer.
- Actief pluralisme; kritisch en redelijk.
ACTIEF PLURALISME
“In de ban van morele verontwaardiging, afgunst en ressentiment.”
Deze uitspraak van het gerechtshof van Delhi beschrijft dekern van wat een pluriforme rechtsstaat behelst. Echter ook in onze samenleving lijkt de morele verontwaardiging en het inspelen daarop juist wel deze fundamentele waarden te bedreigen.
Rob Wijnberg schreef voor de Groene Amsterdammer een essay waarin hij ingaat op de hoogtij die de morele verontwaardiging in het huidige maatschappelijke debat speelt en hoe Geert Wilders daar de mooie sier meespeelt.
Uit het essay:
“Herinnert u zich bijvoorbeeld dat incident met een door de Taliban verkrachte vrouw die begrip voor haar verkrachter toonde? Wilders was er als de kippen bij om er zijn politieke voordeel mee te doen: door enorme verontwaardiging te tonen. Met minister Vogelaar, die de
islam zag ‘wortelen’ in Nederland, ging het ook zo: verbijsterd was Wilders. En toen bleek dat het kabinet geen nieuwe cijfers omtrent de kosten van allochtonen wilde vrijgeven, reageerde Wilders wederom als vanouds: totáál verontwaardigd. Hij voelde zich ‘geschoffeerd’ en
eiste op hoge poten een ‘onafhankelijk onderzoek’.
DAT IS geen toeval, maar een strategie. Wilders imiteert namelijk op deze manier, oprecht of niet, de belangrijkste emotie die onder een aanzienlijk deel van de bevolking leeft.
Eindelijk iemand die dezelfde verontwaardiging voelt over hoe dit land eraan toe is als ik, moet ongeveer de gedachte zijn die Wilders’ achterban ervaart als ze hem weer tekeer zien gaan. Wát de PVV-leider zegt doet daarbij niet eens zo veel ter zake: het is vooral de emotie waarmee men zich identificeert. “
Wijnberg koppelt deze emotie aan een andere, afgunst. De afgunst voedt de ontevredenheid van de burgers en uit zich in een algehele verontwaardiging jegens de elite, de politiek en de vreemdeling.
Dat dit verontrustend is onderstreept hij met een citaat van Erich Fromm:
‘Er is geen fenomeen dat zo destructief kan zijn als morele verontwaardiging: ze maakt wraak acceptabel door het voor te doen als deugd.’
Vervolgens legt hij een verband met het begrip ressentiment van Nietzsche.
“Ten eerste, zegt Nietzsche, creëren de machtelozen een ‘denkbeeldige vijand’ die als zondebok kan fungeren. Op dit vijandbeeld projecteren zij hun eigen ondergeschikte positie: niet zij zelf, maar de vijand is debet aan hun falen. Ten tweede, stelt Nietzsche, keren de machtelozen de waarden van hun onderdrukkers om: alles wat ‘zwak’ is wordt tot ‘deugd’ verheven
en alles wat door de machthebbers als ‘deugd’ is bestempeld, wordt gedegradeerd tot ‘zwakte’.
Hiermee wordt als het ware de overheveling van macht in gang gezet: door enerzijds de verantwoordelijkheid voor de eigen machteloosheid af te schuiven en anderzijds de waarden van de macht te ontmantelen.
Het niet serieus nemen van deze verontwaardiging en zelfs bagatelliseren is een strategie die averechts werkt en het gevoel van miskenning alleen maar zal versterken.”
En juist dit laatste is de praktijk in het huidige debat. Geen van de tegenstanders van Wilders lijkt hem serieus te nemen en daarmee wordt het gevoel van verontwaardiging alleen maar versterkt.
Wijnberg pleit er dan ook voor om Wilders wel serieus te nemen, maar bovenal de verontwaardigde en miskende burger te horen.
Juist het bestrijden van Wilders zoals dat nu veelal gebeurt geeft het omgekeerde effect. De toch al verontwaardigde burger bestempelt dit als arrogantie, ontkenning, demonisering of happen.
Afsluitend met de woorden van Wijnberg:
“De PVV bij voorbaat uitsluiten voor een regering is dan het laatste wat je moet doen, zoals ook de aanstaande rechtszaak tegen de PVV-leider de politieke stabiliteit van het land zeker niet ten goede kan komen. Want één ding is zeker: wie het ressentiment de mond probeert te snoeren, zal het slechts aanwakkeren. Laat dat een wijze les voor dit kabinet zijn.”
Pluralisme, publieke rede en redelijke burgers. Rawls en Scheffer.
Publieke rede, redelijke burgers en redelijk pluralisme zijn
centrale noties in het werk van John
Rawls.
Een stabiele liberale samenleving berust ook bij hem op een overlappende consensus. In een overlappende consensus ondersteunen burgers om verschillende redenen dezelfde fundamentele wetten Een politieke opvatting is vrijstaand: het is een “module” die past in een aantal wereldbeelden die burgers zouden kunnen hebben. In een overlappende consensus bevestigt iedere redelijke burger deze gemeenschappelijke “module” vanuit haar eigen perspectief.
Redelijke burgers willen leven in een maatschappij waarin ze kunnen samenwerken met hun medeburgers op voorwaarden die aanvaardbaar zijn voor iedereen. Ze zijn, op grond van de zekerheid dat anderen dit ook zullen doen, bereid zich te houden aan regels die voor alle partijen aanvaardbaar zijn.
Ook als dit betekent dat zij daarvoor delen van hun
particuliere overtuiging moeten opofferen. Het is onredelijk van burgers om wat zij zien als de hele waarheid aan anderen op te leggen.
Ook als deze particuliere mening een meerderheid vormt mag dit geen reden zijn om anderen te dwingen om volgens deze waarheid te leven. Politieke macht moet op een manier worden uitgeoefend waarvan
redelijkerwijs kan worden verwacht dat alle burgers die
onderschrijven. Redelijke burgers willen behoren tot een samenleving waarin de politieke macht rechtmatig wordt gebruikt
Redelijkheid in het publieke debat vereist dat burgers in staat zijn om hun politieke overtuigingen te motiveren binnen het kader van de algemene aanvaarde waarden en normen. Deze wederkerigheid vormt het hart van een open en democratische samenleving.
Ten slotte sluit ik mij aan bij de woorden van Paul Scheffer:
De principiële vraag blijft: omvat de vrijheid van meningsuiting ook mensen die dit grondrecht willen gebruiken om de vrijheid van anderen te beperken? Concreter: moeten we de vrijheid van een parlementariër als Geert Wilders verdedigen die de geloofsvrijheid van moslims aan banden wil leggen? En mogen we verwachten dat moslims zich ook verplicht voelen om zijn vrijheid te verdedigen? Het antwoord moet ‘ja’ zijn, maar dat kan alleen op voorwaarde dat we ook de vrijheid van moslims die radicale opvattingen huldigen – en bijvoorbeeld pleiten voor de invoering van de sharia of delen ervan – blijven waarborgen. Zolang het maar om meningen gaat en niet om oproepen tot geweld.
De verleiding om met dwang meningen of een levensstijl te willen veranderen moet worden weerstaan. Het gaat om een botsing van meningen, niet meer en niet minder. De open samenleving is er ook voor degenen die een gesloten wereldbeeld aanhangen. We kunnen religieuze of seculiere orthodoxie niet wegdenken uit onze samenleving en dat zijn
mensen die vaak de wederkerigheid verwerpen waar ik al mijn
hoop op heb gevestigd.
Actief pluralisme; kritisch en redelijk.
Wij leven in een gemêleerde samenleving. Vele nieuwe culturen hebben een plek gevonden in onze maatschappij. Bij het vormgeven van deze multiculturele samenleving heeft niet het individu maar zijn/haar culturele en religieuze achtergrond centraal gestaan. In de lijn van de oude verzuiling, waarvan net de ontmanteling was gestart, werden de fundamenten voor een nieuwe zuil neergelegd. Bij de integratie van mensen met een ander culturele en/of religieuze achtergrond kwam de nadruk voornamelijk te liggen op emancipatie binnen de groep, met als achterliggende gedachte dat daardoor de hele groep zou emanciperen.
Onder invloed van de liberalisering van de markt en de voortschrijdende globalisering ging echter ook het individualiseringsproces verder. Hierdoor is de paradoxale situatie ontstaan dat de burgers enerzijds worden verondersteld een zelfstandig, verantwoordelijk, zichzelf ontplooiend individu te zijn en er anderzijds bepaalde burgers in toenemende mate vereenzelvigd worden met een veelal negatieve connotatie van hun culturele/religieuze achtergrond. Beide ontwikkelingen lijken meer en meer met elkaar te botsen. Het idee van de multiculturele samenleving wordt als mislukt beschouwd, een linkse hobby.
In de publieke sfeer heeft er onder het mom van de bescherming van de Verlichting tegen het veronderstelde gevaar van de Islam een ruk naar rechts plaatsgevonden, terwijl zij die het multiculturele ideaal najagen in een kramp zijn geschoten.
Volgens de Verlichtingsfundi’s gaat religie en in het bijzonder de Islam niet samen met een open samenleving. Een vrij is individu heeft zich los gemaakt van dogma’s, het individu dat zich vrij acht maar desondanks gelovig blijft is verdacht.
De Multiculti’s wantrouwen degene die door kritiek te leveren zich losmaakt van zijn/haar achterliggende cultuur en in het bijzonder de Islam. De tolerantie en verdraagzaamheid die zij tentoonspreiden lijkt grenzeloos en beperkt de ruimte voor debat en redelijke kritiek.
Beide groepen monopoliseren op dit moment het publieke debat, waarbij alle redelijkheid uit het oog wordt verloren. Bagatelliseren en generaliseren van de negatieve kanten van de multiculturele samenleving, voeren hierbij de boventoon. Niet langer is men gericht op een gemeenschappelijke consensus die in overeenstemming is met de instituties van onze democratie. Hierdoor wordt vooruitgang in het pluriform samenleven tegengehouden.
Kritiek op de multiculturele samenleving is de laatste jaren een privilege van populistische, nationalistische en racistische denkers en politici geworden. Terend op de negatieve connotatie van dit in hun ogen totaal mislukte ideaal, trekken zij verworvenheden van de moderniteit in twijfel en trachten ze te vervangen door angst. Hierdoor wordt niet alleen de diversiteit van de samenleving bedreigd, maar komen ook progressieve en liberale waarden als pluriformiteit, individualisme en vrijheid onder vuur te liggen.
Het is deze subjectieve angst die voortkomt uit het aanwakkeren van de onzekerheid en onmacht van de burger ten aanzien van de nabije toekomst welke de open samenleving bedreigen.
De onzekerheid en onmacht komen voort uit het verlies van controle op de macht, wantrouwen in de politiek, wegvallende vaststaande sociale en culturele verbanden en vrijheidsbeperkende maatregelen die deze subjectieve angst moeten bestrijden.
Het is deze angst die neoconservatieve en rechtse politici en denkers misbruiken om Verlichte idealen als pluralisme en individualisme te bestrijden. Om de angst te verbannen zijn radicale maatregelen nodig die onderdrukking van verschil en het afschaffen van individuele vrijheid impliceren.
Nog onrustbarender zijn de gevolgen voor de samenleving en politieke cultuur. Identificatieplicht, database vingerafdrukken, zero tolerance, harder straffen, samenscholingsverboden, blaastest voor voetgangers, preventief fouilleren…afbraak van het sociaal vangnet, privatisering van de gezondheidszorg en nutsbedrijven, huurliberalisatie; van een verzorgingsstaat verschuiven wij meer en meer naar een veiligheidsstaat.
Het summum van zo’n veiligheidsstaat kun je vinden in de “gated communities”, hierbinnen afgescheiden van het vreemde en verenigt in de uniformiteit, is de veiligheid absoluut. Een gemeenschap die zeer vergelijkbaar is met gesloten religieuze gemeenschappen.Er is een stevig liberaal en progressief tegenoffensief nodig om deze tendens te keren. Om de impasse die in de voortgang van de ontwikkeling van de pluriforme samenleving is ontstaan te doorbreken.
Niet de culturele gemeenschappen maar het individu moet weer voorop komen te staan. We moeten terugkeren naar de redelijkheid. Het individu moet met redelijke argumenten zijn gedrag in de publieke samenleving kunnen rechtvaardigen.
Vanuit deze redelijkheid kan worden gezocht naar een overlappende consensus. Het gebied verkennen waar de diverse culturen elkaar raken en overlappen en een gedeelde werkelijkheid kan ontstaan.
Pluralisme kan alleen floreren wanneer wij elkaar kritisch doch redelijk kunnen bevragen. Wanneer we de goede eigenschappen van onze verschillende achtergronden kunnen omarmen en de excessen en onredelijkheden kunnen verwerpen.
Waar we vanuit deze redelijkheid de individuele vrijheid van de ander accepteren ook wanneer dit keuzes betreft die wij zelf niet ambiëren doch geen afbreuk doen aan onze democratische rechtsstaat.
Interessante literatuur:
Bauman, Z. (2007). Liquid Times. Living in an Age of Uncertainty. Cambridge: Polity Press.
Sen A. (2006). Identity and Violence: The Illusion of Destiny. New York: W&W Norton.
©2009
Deelnemerslijst