Zondebokken en Helden
Mimetische theorie.
De crisis van de middenklasse.
Wortels van de vreemdelingenhaat
Zij zijn niet als wij
De crisis in de politiek.
Mimetische theorie.
René Girard is omstreden<. Als overtuigd Christen wordt hij meer in de theologische als filosofische hoek geduwd. Echter zijnmimetisch theorieverschaft een model waarmee we de samenleving en het handelen van de mens kunnen verklaren.
Centraal binnen de mimetische theorie staatde begeerte Het is de begeerte van de mens die leidt tot competitie. In het verkrijgen van het begeerde object bootsen wij de succesvolste na.
Hoe meer mensen een zelfde object begeren, hoe groter de competitie en daaraan verbonden rivaliteit. De rivaliteit wordt versterkt door en versterkt de, nabootsing. Bij een zich uitbreidende rivaliteit gaan mensen steeds meer op elkaar lijken en dit leidt uiteindelijk tot een mimetische crisis.
In een mimetische crisis aanbelandt, moet er voor de zich opbouwende geweldsspiraal, naar een uitweg gezocht worden. Dit wordt gevonden in de zondebok Er wordt één iemand of een groep aangewezen als oorzaak van de onrust en onvrede. De zondebok wordt/worden verjaagd/uitgestoten en de rust keert terug. Totdat de rivaliteit weer oploopt en het hele proces opnieuw begint.
Onderstaand een schematische weergave.:
De crisis van de middenklasse.
De crisis van de middenklasse wordt veroorzaakt door nivellering, gelijkschakeling en toenemende rivaliteit. De vraag die gesteld kan worden is of het mogelijk is om de middenklasse te restaureren en daarmee de onrust te keren en de gemeenschap te herstellen.
Als je deze geschetste crisis in de middenklasse in model 2 plaatst krijg je het volgende plaatje: .
1. ( Linkerkant van het model) De Middenklasse is de laatste decennia gegroeid, bovendien is de onderlinge concurrentie door een veranderd beleid explosief toegenomen.
2. (bovenkant schema) De verhoogde rivaliteit heeft ertoe geleid dat het onderlinge onderscheid is verdwenen. Mensen lijken in een toenemende mate op elkaar en hebben een zelfde streven naar welzijn en welvaart. De mimetische crisis is daar.
3. (rechterzijde van het model) De fase is nu duidelijk. Onder aanvoering van helden, wordt de immigrant en vooral de moslim in navolging van Janmaat, door Bolkenstein, Fortuyn, Wilders en Verdonk als zondebok geponeerd.
Maar er is een stagnatie opgetreden in het verdrijven van de zondebok. Deze stagnatie wordt veroorzaakt doordat de tot zondebok geponeerde groep deze rol slechts deels op zich neemt. Bovendien bestaat er een grote groep autochtonen die zich vanuit hun cultureel geheugen niet neerleggen bij de aanwijzing van een zondebok.
4. (onderkant model) Of de zondebok uiteindelijk verdreven wordt of de helden van hun voetstuk vallen moet de toekomst uitwijzen. In beide gevallen leidt het tot een verzoening in de samenleving.
Voor mij wordt nu interessant welke restauraties van de middenklasse noodzakelijk zijn om de helden van hun voetstuk te laten vallen?
De impulsen moeten de onderlinge concurrentie verlagen en de diversiteit vergroten. Daarmee kan je ontspanning in de mimetisch crisis brengen. Van groot belang hierbij is dat de zondebok weigert de slachtofferrol op zich te nemen.
Dit laatste is een bijdrage op zich zelf waard.
Wortels van de vreemdelingenhaat
Onder mijn blog heeft zich een discussie ontsponnen over cultuurrelativisme versus superioriteitsdenken. Voor velen mag dit een totaal van het onderwerp van de bijdrage afgedreven discussie lijken, maar dat is het allerminst.
Ik wil, aan de hand van een betoog van Leon Heuts:
“Bijna net als wij; de wortels van de vreemdelingenhaat”, gepubliceerd in het filosofiemagazine 7 2006, laten zien, dat de discussie wel degelijk de kern van de problematiek raakt. Ik raad je aan het hele artikel te lezen.
Als instituties die een samenleving dragen ineenstorten, verdwijnt het verschil tussen goed en kwaad, tussen nobel en onbeschoft, tussen wet en onwettig. Het gevolg is éénvormigheid, in de in de ogen van Girard een nachtmerrie. Want volgens Girard kan de mens zijns gelijke niet verdragen. Die zit hem te dicht op de huid. De narcistische uitvergroting van het verschil met anderen is een teken van een samenleving in verval. Een signaal dat de gemeenschap verwordt tot massa, eenvormig, zonder verschillen. Die massa eist stante pede vergelding voor de sociale en morele verelendung.
Het afbrokkelende zuilensysteem, de ontkerkelijking, de nivellering en het consumentisme leiden tot een grotere éénvormigheid in de samenleving en daarmee tot de mimetische crisis waarin we nu verkeren. De moslims hebben gelijktijdig zich thuis gemaakt in ‘onze’ samenleving. De eerste generatie begint te genieten van hun pensioen en genieten van hun kleinkinderen. Ook hun moskeeën, scholen en verenigingen zijn getuigen van het zich wortelen in de Hollandse klei. Kortom, de Moslim is onderdeel geworden van het alledaagse straatbeeld.
Zij zijn net als wij.
De narcistische uitvergroting van het verschil met anderen is een teken van een samenleving in verval. Een signaal dat de gemeenschap verwordt tot massa, eenvormig, zonder verschillen. Die massa eist stante pede vergelding voor de sociale en morele verelendung…
… Wat bedreigend is, is niet zo zeer het feit dat de taal anders is, maar dat ze in ‘ons’ huis wordt gesproken.
Fortuyn en in zijn navolging Wilders en Verdonk kunnen als grote aanvoerders van de narcistische uitvergroting worden gezien. Zij laten met grote regelmaat een laten zien hoe niet-Nederlands(Westers) de Islam en vele van zijn aanhangers zijn en dat wij dat soort denkbeelden en gedrag niet in onze samenleving moeten dulden. Ter onderstreping van hun overtuiging dat ondermijning van de gastheer intrinsiek aan de Islam is, wijzen zij op de oprukkende moskeeën, scholen, verenigingen en uitingen van identiteit; de symbolen van het kwaad. Het is de vreemde manifestatie van onze eigen vrijheden die hen beangstigd.
Girard schrijft over de zondebok dat we hem niet haten omdat hij anders is, maar omdat hij abnormaal is. Omdat hij te dichtbij komt, respecteert hij het verschil niet. Dat is niet normaal, letterlijk zonder norm. Abnormaal is tevens de connotatie die iedereen heeft bij de kwalificatie, of eigenlijk: diskwalificatie, van een cultuur als ‘barbaars tribalisme’…
De voorstelling van een moderne versus een ‘tribale’ samenleving is misschien vals. Een alternatieve lezing luidt dat de (internationale) spanningen tussen islam en het Westen niet zo zeer het gevolg is van een botsing tussen twee totaal verschillende werelden, maar juist het resultaat van mondialisering en het ontstaan van één internationale vrije markt. Ook hier geldt: het verdwijnen van het verschil veroorzaakt verwarring en onrust.
Degene die niet meegaan in het zondebok verhaal worden tegenwoordig weggezet als multiculturele cultuurrelativisten. Zij verkwanselen het culturele en morele erfgoed en sluiten de ogen voor de vreselijke afwijkingen van de Moslims. Erger zij willen de inferioriteit van de andere cultuur niet inzien.
De mondiale onrust zijn voor de verkondigers van het aanstormende gevaar een bewijs dat het beschermen en liefst opleggen van de eigen superieure cultuur noodzakelijk is om het tij te keren.
Volgens de theorie van Girard zal dit evenals een streven naar assimilatie maar tot nog meer ellende leiden.
De crisis in de politiek.
We zijn nu ruim een jaar verder. De mimetische crisis heeft zich,mede door de kredietcrisis, verhevigd. Hoewel Rita Verdonk door min of meer eigen toedoen van haar sokkel is gevallen, is de populariteit van Wilders gestegen. En Geert geniet zichtbaar van dit nieuwe heldendom.
De sociaal democraten lijken vooralsnog het kind van de rekening te worden.
Gehecht aan het pluche heeft de PvdA de laatste jaren hun ziel en zaligheid verkocht. Stokpaardjes als zorg en volkshuisvesting gingen in de uitverkoop en nu wordt ook het gelijkheidsideaal op de helling gezet.Daarbij verloren zij meer en meer aan geloofwaardigheid.
Het huidige regeringsbeleid draagt ook niet bij aan de ontspanning van de polarisatie. De marktwerking in de zorg, de krimpende sociale woningmarkt en het schrille contrast met de miljarden die beschikbaar zijn om de financiële markt te reanimeren hebben de onderlinge concurrentie en het daarmee gepaard gaande wantrouwen vergroot. Waar de christen democraten en hun kleinere fundamentele broertje ijveren voor het in stand houden en extra propaganderen van de uitzonderingspositie van religie in de zin van aparte wetgeving en bouwsteen van de samenleving, zijn de sociaal democraten verward, verdeeld en steeds meer geneigd de rol van de zondebok op zich te nemen.
Het afrekenen met denken a la Vogelaar, de ferme taal van van der Laan en het vingerwijzen van Bos die ondanks de door hem benadrukte eindverantwoordelijkheid niet zelf het veld ruimt maar liever Berman aan de schandpaal nagelt, zijn de spasmen van een in doodsstrijd verkerende partij. Op de wrakstukken groeien de helden, zij profileren zich deels in de door de sociaal democraten verlaten idealen. Was het eerst de SP die hierdoor kon groeien, nu is het de beurt aan Wilders…
Maar ook het neoconservatisme zoals dat bij de christen democraten is terug te vinden vaart wel bij de huidige identiteitscrisis van de sociaaldemocraten en het tot zondebok verklaren van het links liberale gedachtegoed. Het enige positieve dat ik te melden heb is dat het links liberale aan de polen en de moslims zich meer en meer weten te ontworstelen van de zondebok rol. Dit is weer ongunstig voor de mogelijke triomfen van de nieuwe helden.
© 2008/2009
Oorspronkelijk verschenen op het Volkskrantblog.
Hier kunt je de reacties lezen:
229 reacties op Mimetische theorie. Crisis van de middenklasse.
145 reacties op Wortels van de vreemdelingenhaat. Zij zijn net als wij.
30 reacties op De crisis in de politiek.
Deelnemerslijst